32.9 C
Tehran
شنبه, ۲۹ تیر , ۱۳۹۸
سیاست-جامعه

«ملخ‌های اندیشه‌خوار»

Bildergebnis für ‫تئوری توطئه‬‎
نخست چند نمونۀ معروف از تئوری توطئه را بخوانید:

ــ عملیات ۱۱ سپتامبر کار القاعده نبود، بلکه حلقه‌ای امنیتی درون دولت آمریکا خود این عملیات را طراحی کرده یا دست‌کم به تروریست‌های عرب برای اجرای آن کمک کرده بود.
ــ آمریکا از طریق پروژۀ هارپ بلایای طبیعیِ ساختگی ایجاد می‌کند.
ــ آمریکایی‌ها هیچ‌گاه به ماه سفر نکردند و هر چه ناسا از سفر به ماه به تصویر کشید ساختگی و نمایشی بود.
ــ قتل جان اف. کندی کار یک فرد نبود، بلکه کار خود سازمان سیا بود (یا کار مافیا یا کار فیدل کاسترو بود).
ــ مرگ مرلین مونرو طبیعی نبود، بلکه سازمان اطلاعات آمریکا او را کشت چون با جان اف. کندی ماجرایی عشقی داشت و ممکن بود فاش شود.

اما گونه‌های ایرانی تئوری‌های توطئه هم کم نداریم:

ــ سقوط رژیم پهلوی نتیجۀ دسیسه‌ای از سوی کشورهای غربی بود که می‌ترسیدند نفوذ شاه بر بازار نفت و قدرت‌گیری او به خطر بزرگی برای غرب تبدیل شود.
ــ حملۀ عراق به ایران طرحی آمریکایی‌ـ‌اسرائیلی بود و خود صدام عروسک خیمه‌شب‌‌بازی استکبار جهانی بود.
ــ غلامرضا تختی به قتل رسید، و دلیل آن هم کینه‌ای بود که شاهپور غلامرضا پهلوی از او داشت.
ــ قتل‌های زنجیره‌ای در دهۀ ۱۳۷۰ توطئه‌ای خارجی برای ضربه زدن به نظام و انقلاب بود.
ــ آقای احمدی‌نژاد می‌گفت افزایش ناگهانی نرخ مسکن در کشور کار حلقه‌ای از مخالفان دولت بود تا به او ضربه بزنند.

جلوتر هم بیاییم؟

ــ در مورد فاجعۀ ارزی در سال گذشته چند تئوری تبلیغ شد: دولتی‌ها می‌گفتند سقوط ارزش ریال نتیجۀ توطئه‌ای خارجی است. و در مقابل، مخالفان دولت و دُن‌کیشوت‌هایی که همۀ هم‌وغمشان مبارزه با نئولیبرالیسم در کشور غیرلیبرالِ ایران است، می‌گفتند سقوط ارزش ریال مصنوعی و کار خود دولت است تا بدهی‌هایش را بدهد (دکترین شوک).
ــ و بسیاری از تئوری‌های توطئۀ ریز و درشت دیگر که در رسانه‌های دولتی و اپوزیسیون شبانه‌روز می‌شنویم…

پیش از هر چیز باید اعتراف کرد که تئوری‌های توطئه بسیار جذاب و اغواکننده‌اند. مقاومت در برابرشان بسیار دشوار است. تئوری‌های توطئه زنان لَوند و عشوه‌گری‌اند که هر کسی را سرانجام در یکی از پس‌کوچه‌های اندیشه مفتون قوس‌های جذاب اندام خود می‌کنند.

تئوری‌های توطئه «آفت اندیشه‌»اند، مانند ملخ بر اندیشه می‌نشینند و فکر را می‌خورند. اما این‌که تئوری‌های توطئه چنین پرطرفدار می‌شوند اصلاً تصادفی نیست. بزرگ‌ترین رنج انسان «نفهمیدن» است. هیچ‌چیز اندازۀ نفهمیدن انسان را نمی‌آزارد، به خصوص وقتی معضلات ارتباط مستقیم با زندگی انسان‌ها داشته باشد. ما در جهانی پیچیده و هزارعلتی زندگی می‌کنیم و فهم مسائل گاه بسیار دشوار است. در این میان، تئوری‌های توطئه این جهان کدر و غیرقابل فهم را ناگهان چونان عصایی جادویی شفاف و قابل فهم می‌کنند و این فهمِ متوهمانه چنان لذت‌‌بخش است که دیگر به دروغین بودن آن نمی‌اندیشیم.

تئوری‌های توطئه بیشمارند و برخی فرجام بسیار خونبار وهولناکی داشته‌اند. ویژگی اصلی این تئوری‌ها این است که رخدادها را به «عاملی نامرئی» نسبت می‌دهد که به آن «عامل مرئی» که می‌توان دید هیچ ربطی ندارد. بازگردید به ابتدای نوشته و در آن تئوری‌ها «عامل نامرئی» را بیابید. ویژگی دیگر این تئوری‌ها این است که «تک‌علتی»اند، و این بزرگترین ویژگی گمراه‌کنندۀ آن‌هاست: کل حادثه را به «یک» عامل تقلیل می‌دهند.

در آینده دربارۀ تئوری‌های توطئه بسیار صحبت خواهیم کرد، در پایان دعوت می‌کنم نمونه‌ای شاهکار از اندیشۀ توطئه‌باور را بخوانید. این پاراگراف را از هیتلر بخوانید و اگر روزی خواستید بهترین مثال برای تئوری توطئه را نام ببرید، این پارگراف بهترین است!

[هیتلر] هیجان‌زده گفت: «مسئله همین است! ما به بیراهه می‌رویم! یک مُنجم‌ طور دیگه‌ای عمل می‌کند. مثلاً یک مجموعه ستاره را برای مدتی طولانی زیر نظر می‌گیرد. ناگهان متوجه می‌شود: ’خدای من! این‌جا یه چیزی درست درنمی‌آد! معمولاً این‌ها باید چنین رابطه‌ای با همدیگه داشته باشند، نه این‌جوری. پس یه جایی باید یه نیروی مخفی‌ای باشه که انحراف ایجاد می‌کنه.‘ و این‌ طوری شروع می‌کند به محاسبه کردن؛ آن‌قدر محاسبه می‌کند تا آخر سیاره‌ای را که هنوز با چشم دیده نشده، از طریق محاسبه پیدا می‌کند، در حالی که این سیاره وجود دارد و حتماً یک روز معلوم خواهد شد. اما حالا یک تاریخ‌پژوه چطور عمل می‌کند؟ تاریخ‌پژوه مسئلۀ نامعمول را بر اساس خود گروه [مورد مطالعه‌اش]، یعنی از ماهیت دولتمردان برجسته توضیح می‌دهد. اصلاً به این فکر نمی‌کند که ممکن است در جایی نیرویی پنهان وجود داشته باشد که همه چیز را به سمتی معین هدایت می‌کند. اما چنین نیرویی وجود دارد. از وقتی تاریخ وجود داشته، این نیرو هم وجود داشته. اسم این نیرو را هم خوب می‌دانی: جهود!» (پایان نقل قول)

مهدی تدینی

@tarikhandishi

مطالب بیشتری که ممکن است مورد علاقه شما باشند

در بنیاد ید و شم بازماندگانِ قربانیان، اسامی بستگان جانباخته خود را یک به یک یاد کردند

cafeliberal

بازتاب سخنان ژنرال ذخیره بنی گانتس که گفته است اگر نخست وزیر اسرائیل شود، رژیم ایران بمب اتمی نخواهد داشت

cafeliberal

سخن کوتاه

cafeliberal

به بهانه انقلاب 57(2): دهاتیسم و روشنفکری

Jahan

چرا محمد باقر قالیباف به بنیاد مستضعفان نرفت؟

Jahan

یک میلیون کارگر در هزارتوی سنگرهای زیرزمینی مائو

cafeliberal